اثر دور آبیاری، کود دامی و ورمی‏کمپوست بر ویژگی‏های رویشی و عملکرد به‏لیمو (Lippia citriodora L.)

نوع مقاله: علمی پژوهشی

نویسندگان

1 1- دانشجوی کارشناسی ارشد گیاهان دارویی، واحد فسا، دانشگاه آزاد اسلامی، فسا، ایران

2 2- استادیار گروه کشاورزی، واحد فسا، دانشگاه آزاد اسلامی، فسا، ایران

چکیده

برای مطالعه برهمکنش دور آبیاری با کودهای دامی و ورمی‏ کمپوست و اثر آن بر ویژگی‏های رویشی و عملکرد به‏لیمو، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح پایه‏ی کاملاٌ تصادفی با سه تکرار در سال 1396-1395 انجام گردید. فاکتور اول شامل دور آبیاری در چهار سطح (آبیاری پس ازدو روز، چهار روز، شش روز و هشت روز) و فاکتور دوم استفاده از ترکیبات کود دامی و ورمی‏کمپوست در چهار سطح (پنج درصد وزنی خاک گلدان کود دامی، دو و نیم درصد وزنی خاک گلدان کود دامی + دو و نیم درصد وزنی خاک گلدان کود ورمی‏کمپوست، پنج درصد وزنی خاک گلدان کود ورمی‏کمپوست و شاهد) بودند. نتایج نشان دادند کهبیشترین ارتفاع، تعداد برگ، وزن تر و خشک به‏لیمو در تلفیق کود دامی + کود ورمی‏کمپوست بود، هرچند که بین سطوح مختلف ترکیبات کود آلی اختلاف معنی‏داری مشاهده نگردید.افزایش دور آبیاری سبب کاهش محتوای نسبی آب برگ و شاخص کلروفیل در گیاه به‏لیمو گردید.کمترین نشت یونی برگ در تیمار کود ورمی‏کمپوست و دامی وبیشترین میزان مالون‌دی‌آلدهید در تیمار شاهد به‏دست آمد.نتایج این پژوهش نشان داد که با افزایش دور آبیاری، بر گیاه به‏لیمو تأثیر منفی وارد می‏شود که در نهایت باعث کاهش تولید عملکرد بیولوژیک گردید. هم‏چنین استفاده از کود ورمی‏کمپوست و کود دامی چه به‏صورت تلفیقی و چه به‏صورت تکی سبب افزایش رشد و بهبود خصوصیات رویشی گردید.

 

کلیدواژه‌ها


گیاه به‏لیمو با نام علمیLippiacitriodora L.به خانواده‏ی شاه‏پسند (Verbenaceae) تعلق دارد. این گیاه دارای برگ‏های کشیده و به رنگ سبز روشن می‏باشد و به‏طور گسترده به عنوان دمنوش و ادویه استفاده می‏شود(2). از گذشته­های دور این گیاه برای درمان آسم، سرماخوردگی، نفخ شکم، اسهال، سو هاضمه، بی خوابی و اضطراب مورد استفاده قرار گرفته است (14).

تنش خشکی یکی از مهم‏ترین بازدارنده‏های تولید گیاهان در بسیاری از مناطق خشک و نیمه خشک جهان به شمار می‏رود (30). تنش خشکی به طور عمده از طریق اختلال در تغذیه و کاهش فتوسنتز سبب کاهش رشد در گیاهان می‏شود. از سوی دیگر عوامل متعددی سبب ایجاد تحمل گیاهان به تنش خشکی و تغییر در مکانیسم‏های فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی می‏گردد (10). محمدی و همکاران (6) با بررسی اثر تنش خشکی بر برخی پارامترهای رویشی و بیوشیمیایی گیاه به لیمو گزارش کردند که کاهش در پارامترهای مانند وزن تر اندام هوایی نشان دهنده حساسیت این گیاه به تنش خشکی می‏باشد. همچنین گیاه به‏لیمو با افزایش محتوای پروتئین و پرولین به نوعی به تنش پاسخ می دهد.

در کشاورزی پایدار استفاده از نهاده‏های سنتزی مانند کودهای شیمیایی به علت تأثیر منفی بر تعادل زیستی اجتناب شده و از تناوب نهاده‏های آلی برای ایجاد چرخه‏ی تأمین عناصر غذایی استفاده می­شود (25). در واقع، کشاورزی پایدار از طریق جایگزینی مواد شیمیایی با کودهای آلی و زیستی، درصدد افزایش حاصلخیزی و سلامت خاک، حفظ محیط زیست و افزایش کیفیت محصولات می‏باشد (16). از مهم‏ترین کودهای  توصیه شده در کشاورزی پایدار، کودهای دامی می‏باشد. کودهای دامی از یک طرف به تأمین مواد غذایی خاک کمک کرده و از طرف دیگر ساختمان خاک را اصلاح می‏کنند (28). علاوه بر آن مصرف کودهای ورمی‏کمپوست نیز از جهت جایگزین نمودن نهاده‏های شیمیایی، جایگاه قابل توجهی در کشاورزی پایدار دارا می‏باشد (11). ورمی‏کمپوست که در نتیجه‏ی فرآیندهای هضم و تبدیل بقایای مواد آلی همچون کودهای دامی و بقایای گیاهی ضمن عبور از دستگاه گوارش کرم‏های خاکی به‏وجود می‏آید، از جمله منابع اساسی تغذیه گیاهان در نظام‏های زراعی پایدار می‏باشد. استفاده از ورمی‏کمپوست در کشاورزی پایدار سبب افزایش جمعیت و فعالیت میکروارگانیزم‏های مفید خاک شده و در جهت فراهمی عناصر غذایی مورد نیاز گیاه عمل می‏کند (8). ورمی‏کمپوست با بهبود وضعیت تهویه‏ی خاک، باعث افزایش اکسایش گوگرد شده و همچنین حضور ورمی‏کمپوست به عنوان منبع کربن، فعالیت میکروارگانیزم‏های حل کننده‏ی فسفات و اکسید کننده‏ی گوگرد را تشدید می‏کند (36). با توجه به استفاده‏ی روز افزون از گیاهان دارویی، مطالعه بسترهای کاشت و نقش آن‌ها در افزایش کمیت و کیفیت گیاهان دارویی بسیار ضروری است (22). اصغری و همکاران (1) گزارش کردند که در گیاه به لیمو تنش خشکی منجر به به تخریب ساختار فتوسنتزی گیاه شده و با افزایش ورمی کمپوست خاک نیز باعث افزایش شاخص کلروفیل می‏گردد، به طوری که بیشترین افزایش شاخص کلروفیل به میزان 37/36 مربوط به تیمار 20 درصد کمپوست و 20 درصد ورمی کمپوست بود. عبادی و همکاران (5) گزارش کردند که در گیاه به‏لیمو، بیشترین میـزان عملکـرد بــرگ (73/7 گــرم) متعلق بــه تیمار اســتفاده از ورمی‏کمپوست به میزان 30 درصـد حجـم گلـدان بـود و کمترین میزان عملکرد برگ (75/4 گرم) نیز در تیمار شـاهد مشـاهده شـد. محققان در بررسی تأثیر کود دامی و ورمی کمپوست گزارش کردند که کود دامی سبب افزایش تخلخل و نفوذپذیری خاک شده که می تواند سبب بهبود رشد و عملکرد کمی به لیمو شود (24).

تنش خشکی عامل محدود کننده‏ای برای بسیاری از گیاهان دارویی محسوب می‏شود. از سوی دیگر با توجه به گزارش‏هایی مبنی بر اثرات مثبت کودهای آلی در تعدیل تنش خشکی و تسهیل جذب عناصر غذایی توسط گیاه، مطالعه کودهای آلی و تأثیر آن بر عملکرد کمی و کیفی گیاهان دارویی و از جمله گیاه به‏لیمو را ضروری ساخته است. همچنین با توجه به مشکلات زیست محیطی ناشی از کاربرد کودهای شیمیایی و تأثیر سویی که بر چرخه‏ی زیستی و خود پایداری بوم نظام‏های زراعی دارد، بنابراین در این پژوهش استفاده‏ از ترکیبات آلی و کاهش مصرف آب در کشت و کار گیاه به­لیمو مورد مطالعه قرار گرفته است.

 

مواد و روش­ها

این پژوهش در سال زراعی 1395-1396 به منظور بررسی برهمکنش دور آبیاری با کودهای دامی (کود گوسفندی تجزیه شده) و ورمی‏کمپوست بر ویژگی‏های رویشی و عملکرد به‏لیمو، به صورت گلدانی در فضای باز در شهرستان فسا انجام گردید. شهرستان فسا با عرض جغرافیایی 28 درجه و 58 دقیقه شمالی و طول جغرافیایی 53 درجه و 41 دقیقه شرقی و ارتفاع حدود 1384 متر از سطح دریا در جنوب شرقی استان فارس قرار دارد. این آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح پایه‏ی کاملاً تصادفی با سه تکرار اجرا شد. فاکتور اول شامل دور آبیاری در چهار سطح (آبیاری پس از دو، چهار، شش و هشت روز) و فاکتور دوم استفاده از ترکیبات کود دامی و ورمی‏کمپوست در چهار سطح (پنج درصد وزنی خاک گلدان کود دامی، دو و نیم درصد وزنی خاک گلدان کود دامی + دو و نیم درصد وزنی خاک گلدان کود ورمی‏کمپوست، پنج درصد وزنی خاک گلدان کود ورمی‏کمپوست و شاهد بدون کود آلی) بود. در تیمار پنج درصد وزنی خاک گلدان کود دامی به ازای هر گلدان 10 کیلویی، میزان 500 گرم کود دامی اضافه شد. در تیمار دوم به ازای هر گلدان 10 کیلویی حدود 250 گرم کود دامی و 250 گرم کود ورمی‏کمپوست به صورت مخلوط و تیمار سوم میزان 500 گرم کود ورمی‏کمپوست اضافه شد. هم‏چنین در تیمار شاهد در هر گلدان 10 کیلویی مخلوطی از خاک مزرعه و شن به نسبت دو به یک پر شد. قبل از اجرای آزمایش از خاک مزرعه نمونه‏برداری و خصوصیات شیمیایی خاک به شرح جدول 1 تعیین شد. هم‏چنین کود دامی و کود ورمی‏کمپوست مورد استفاده در این پژوهش تجزیه و خصوصیات آنها به شرح جدول 2 گزارش شد.

جدول 1- نتایج تجزیه‏ی خاک مزرعه

عمق

(سانتی متر)

بافت

کربن آلی

(درصد)

هدایت الکتریکی

(دسی زیمنس بر متر)

pH

نیتروژن

(درصد)

فسفر

(میلی‏گرم در کیلوگرم)

پتاسیم

(میلی‏گرم در کیلوگرم)

40-0

لومی

76/0

34/1

85/7

08/0

6/14

192

 

جدول 2- نتایج تجزیه‏ی کود دامی و ورمی‏کمپوست

نوع کود

هدایت الکتریکی

(دسی زیمنس بر متر)

pH

نیتروژن

(درصد)

فسفر

(میلی‏گرم در کیلوگرم)

پتاسیم

(میلی‏گرم در کیلوگرم)

کود دامی

5/10

22/8

175/0

412/0

425/1

کود ورمی‏کمپوست

5/7

88/7

37/1

89/0

16/1

 

نشاهای90 روزه به­لیمو از شرکت دانش بنیان سبز اکسیر فارس در شیراز تهیه شدند. در هر گلدان شش نشا کاشته شد و پس اطمینان از استقرار گیاه در گلدان چهار بوته حفظ گردید. لازم به ذکر است که در این پژوهش کود شیمیایی استفاده نشد. بعد از کاشت نشاها در تاریخ 12 اسفند 1395، تمام گلدان‏ها آبیاری گردید. آبیاری دوم و سوم به منظور استقرار بهتر نشاها برای تمامی تیمارها براساس تیمار آبیاری 20 درصد تخلیه رطوبتی (پس از دو روز) انجام شد. پس از آبیاری سوم، تیمارهای آبیاری اعمال شد. جهت تعیین مقدار آب در هر دور آبیاری با محاسبهی درصد وزنی رطوبت خاک در نقطه‏ی ظرفیت زراعی، در هر گلدان مقدار 10 کیلوگرم خاک ریخته شد. سپس تعدادی گلدان به صورت تصادفی انتخاب و به حد اشباع از آب رسانده و سپس سطح گلدان‏ها پس از پوشاندن به وسیله‏ی فویل آلومینیومی (جهت جلوگیری از تبخیر از سطح گلدان‏ها) به روی سطوح مشبک جهت زهکشی آب اضافی تا ظرفیت زراعی قرار داده شدند. پس از سپری شدن 48 ساعت، گلدان‏ها دوباره وزن شدند و در ادامه، خاک آنها در دمای 105 درجه‏ی سانتی‏گراد به مدت 24 ساعت کاملا خشک شده و وزن خشک آنها اندازه‏گیری شد. بدین ترتیب میانگین اعداد به دست آمده، معادل ظرفیت زراعی در نظر گرفته شد، به‏طور‏‏ی‏که وزن گلدان طبق معادله 1 در شرایط ظرفیت زراعی 100 درصد در نظر گرفته شد. مقدار آب مورد نیاز گلدان‌‌ها بر اساس روش وزنی محاسبه و اضافه گردید.

معادله (1)                                                                                                 

که در آن،FCW وزن خاک در ظرفیت زراعی و DW وزن خاک خشک شده در آون است (17 و 35).

به منظور  اندازه­گیری صفات مورد مطالعه، تعداد برگ‌های هر گیاه در هر بوته شمارش و سپس با میانگین‏گیری از آن‏ها، ثبت گردید. جهت اندازه‌گیری ارتفاع گیاه، از خط‌کش با دقت یک دهم سانتی‌متر استفاده شد. جهت اندازه‌گیری وزن خشک برگ و اندام هوایی گیاه، ابتدا ریشه را حذف کرده و سپس اندام هوایی پس از شستشو با آب مقطر، کاملا خشک شد، اندام‏های هوایی داخل پاکت قرار داده شد و سپس درون آون با دمای 70 درجه‏ی سانتی‌گراد به مدت 48 ساعت قرار داده شد و بعد از خشک شدن به وسیله‏ی ترازوی با دقت 001/0 گرم،  توزین شدند . برای اندازه‌گیری شاخص کلروفیل، از هر گلدان پنج برگ انتخاب و میزان سبزینگی با استفاده ازدستگاه کلروفیل­متر (SPAD-502) قرائت شد. جهت اندازه‌گیری محتوای نسبی آب برگ، از روش ویدرلی (34) استفاده گردید. بدین منظور از هر تیمار، یک برگ بالغ و کاملاً توسعه یافته انتخاب کرده و پس از جداکردن از ساقه، برگ‌ها داخل فویل آلومینیومی پیچیده و بلافاصله داخل فلاسک یخ به آزمایشگاه منتقل شده و وزن تر آن‌ها با ترازوی 0001/0 گرم اندازه‌گیری شد. سپس به‌منظور اندازه‌گیری وزن آماس، برگ‌ها به مدت 24 ساعت در آب مقطر (پتری‏دیش حاوی 30 میلی لیتر آب مقطر) به دور از نور قرار گرفته و سپس وزن شدند (وزن آماس)، سپس برگ‌ها به مدت 48 ساعت در آون در دمای 70 درجه‏ی سانتی‌گراد قرار گرفته و وزن شدند (وزن خشک). در نهایت محتوای نسبی آب برگ با استفاده از  معادله 2 بر حسب درصد محاسبه گردید.

معادله (2)                      100×  ] (وزن خشک - وزن اشباع) / (وزن خشک - وزن تر)[ = محتوای نسبی آب برگ

برای سنجش میزان پایداری غشا از روش سایرام و همکاران (31) استفاده شد. درجه‏ی شاخص پایداری غشا بر اساس معادله 3 محاسبه گردید. بر اساس این روش، دو گروه نمونه آماده شد. در هر گروه، 1/0 گرم از بافت سالم و تازه ی برگ گیاه در 10 میلی‌لیتر آب مقطر دو بار تقطیر قرار داده شد. لوله‌های آزمایش گروه اول به مدت 30 دقیقه در حمام آب گرم با دمای 40 درجه سانتی‏گراد قرار داده شدند. سپس میزان هدایت الکتریکی نمونه اندازه‌گیری و با C1 نشان داده شد. گروه دوم به مدت 10 دقیقه در حمام آب گرم با دمای 100 درجه ی سانتی‏گراد قرار داده شدند و میزان هدایت الکتریکی نمونه‌ها اندازه‌گیری و با C2 نشان داده شد.

معادله (3)                                                                                            100 - (C1/ C2)) ×1MSI = (

این آزمایش با استفاده از اندازه‌گیری مالون‌دی‌آلدهید به عنوان فرآورده‏ی نهایی پراکسیداسیون غشا انجام شد. میزان مالون‌دی‌آلدهید با اندازه‌گیری جذب در طول موج‌های 532 و 600 نانومتر با دستگاه اسپکتوفتومتر و با استفاده از ضریب خاموشی محاسبه شد (20). محاسبات آماری داده‌های حاصل از آزمایش با استفاده از نرم افزار SAS و مقایسه میانگین‏ها از طریق آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد آماری انجام شد.

 

نتایج وبحث

ارتفاع

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی و همچنین برهمکنش آنها بر ارتفاع بوته به‏لیمو معنی‏دار در سطح یک درصد آماری بود (جدول 3). در شرایط آبیاری پس از دو روز، بیشترین ارتفاع به‏لیمو در تلفیق کود دامی + ورمی‏کمپوست به میزان 6/19 سانتی‏متر بود. هرچند که بین سطوح مختلف ترکیبات کود آلی اختلاف معنی‏داری مشاهده نگردید (شکل 1). در آبیاری پس از چهار روز، ارتفاع بوته در تیمار تلفیقی کود دامی + ورمی‏کمپوست به میزان 6/18 سانتی‏متر مشاهده شد که نسبت به شاهد (13 سانتی‏متر) افزایش معنی‏داری را نشان داد. در آبیاری پس از شش روز، کمترین میزان ارتفاع بوته در تیمار شاهد (بدون کود) به میزان 6/10 سانتی‏متر به‏دست آمد، هر چند که با سطوح مختلف دیگر ترکیبات کود آلی اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. در آبیاری پس از هشت روز، بیشترین ارتفاع بوته در تیمار کود دامی + ورمی‏کمپوست با میانگین 14 سانتی‏متر بود که نسبت به کود دامی و ورمی‏کمپوست (12 سانتی‏متر) از لحاظ آماری فاقد اختلاف معنی‏داری بود. افزایش دور آبیاری، سبب کاهش ارتفاع بوته در گیاه به‏لیمو گردیده است، هم‏چنین تلفیق کود دامی و ورمی‏کمپوست تا حدودی توانسته سبب ممانعت از کاهش اثرات دور آبیاری توسط گیاه به‏لیمو شود (شکل 1). علت پیدایش تنش آب در گیاه، افزایش تعرق یا کافی نبودن جذب آب و یا ترکیبی از این دو است (7). از سوی دیگر وجود مواد آلی در خاک موجب اصلاح ساختمان آن می‏شود، به‏طوری‏که مواد آلی به عنوان عامل چسباننده، ذرات خاک را به هم پیوند داده و ساختمان خاک را بهبود می‏بخشد و خاک را برای رشد گیاهان آماده می‏سازد (23). بنابراین علاوه بر گسترش ریشه، قابلیت نگهداری آب خاک افزایش و در نتیجه آب بیشتری برای جذب در اختیار گیاه قرار می‌گیرد (28). عنوان شده است که ترکیبات کود آلی و زیستی از طریق تولید هورمون‏های تحریک کننده رشد گیاه به ویژه اکسین، سیتوکینین و جیبرلین رشد و نمو گیاهان را تحت تأثیر قرار داده و باعث افزایش شاخص‏های رشد مثل ارتفاع می‏شوند (27).

جدول 3- نتایج تجزیه واریانس میانگین مربعات صفات مورفولوژیکی در به لیمو

منابع تغییرات

درجه

آزادی

ارتفاع بوته

تعداد برگ

وزن تر بوته

وزن خشک بوته

وزن خشک برگ

دور آبیاری

3

** 9/85

** 7/58

** 246/0

** 224/0

** 457/0

کود

3

** 0/59

*2/10

* 168/0

** 136/0

** 257/0

دور آبیاری × کود

9

** 8/29

ns 7/3

ns08/0

** 074/0

** 154/0

خطای آزمایشی

32

19/6

01/3

048/0

007/0

019/0

درصد ضریب تغییرات

_

8/16

7/4

5/5

0/12

3/19

ns، * و ** به ترتیب غیر معنی­دار و معنی­دار در سطح احتمال پنج درصد و یک درصد می­باشد.

 

 

شکل 1- مقایسه میانگین برهم‏کنش اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات کود آلی بر ارتفاع به‏لیمو

(میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

تعداد برگ

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی به‏ترتیب در سطح احتمال در سطح یک و پنج درصد آماری بر تعداد برگ معنی‏دار بود و اثر برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، نتوانست تعداد برگ به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری تحت تأثیر قرار دهد (جدول 3). در  تیمار دور آبیاری، بیشترین تعداد برگ به‏لیمو در آبیاری پس از دو روز به میزان 3/39 عدد بود، اما کمترین میزان تعداد برگ در آبیاری پس از هشت روز به میزان 5/34 عدد بود (شکل 2). در آبیاری پس از شش روز، تعداد برگ در بوته به میزان 4/35 عدد مشاهده شد که نسبت به آبیاری پس از هشت روز اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. اثر ترکیبات مختلف کود آلی بر تعداد برگ در بوته نشان داد که کمترین میزان تعداد برگ در تیمار شاهد (بدون کود) به میزان 5/35 عدد به‏دست آمد، هر چند که با کود دامی اختلاف معنی‏داری را نشان نداد (شکل 2). از سوی دیگر بیشترین میزان تعداد برگ در تلفیق کود دامی+ ورمی‏کمپوست با میانگین 7/37 بود که نسبت به کود دامی و ورمی‏کمپوست (به ترتیب 5/36 و 1/37 عدد) از لحاظ آماری فاقد اختلاف معنی‏داری بود (شکل 2). گزارش شده که کودهای آلی از طریق بهبود جذب عناصر غذایی سبب افزایش تولیدات فتوسنتزی شده که در نتیجه سبب تحریک رشد گیاهان می‏گردد (19). ترکیبات کود آلی علاوه‌ بر افزایش جمعیت و فعالیت میکروارگانیسم‌های مفید خاک در جهت فراهم کردن عناصر غذایی مورد نیاز گیاه مانند نیتروژن و فسفر عمل نموده و سبب بهبود رشد و عملکرد گیاه و در نتیجه منجر به افزایش تعداد برگ می‏شود (8). پژوهشگران دیگری هم نتایج مشابهی برای افزایش تعداد برگ در اثر استفاده از ترکیبات کود آلی و زیستی گزارش کرده‏اند (10).

وزن تر بوته

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی به ترتیب در سطح احتمال در سطح یک و پنج درصد آماری بر وزن تر بوته معنی‏دار بود و برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، نتوانست وزن تر بوته‏ی به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری تحت تأثیر قرار دهد (جدول 3). در  تیمار دور آبیاری، بیشترین وزن تر بوته‏ی به‏لیمو در آبیاری پس از دو روز به میزان 12/4 گرم بود، اما کمترین میزان وزن تر بوته‏ در آبیاری پس از هشت روز به میزان 79/3 گرم  به دست آمد (شکل 3).

   

شکل 2- مقایسه میانگین اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات کود آلی بر تعداد برگ به‏لیمو

(میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

   

شکل 3- مقایسه میانگین اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات کود آلی بر وزن تر بوته به‏لیمو

(میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

     

 

در آبیاری پس از شش روز، وزن تر بوته در به‏لیمو با میانگین 86/3 گرم مشاهده شد که نسبت به آبیاری پس از هشت روز (با میانگین 79/3 گرم) اختلاف معنی‏داری را نشان نداد (شکل 3). اثر ترکیبات مختلف کود آلی بر وزن تر بوته‏ی به‏لیمو نشان داد که کمترین میزان وزن تر بوته در تیمار شاهد (بدون کود) به میانگین 78/3 گرم به‏دست آمد، هر چند که با کود دامی و ورمی‏کمپوست (به‏ترتیب با میانگین 97/3 و 92/3 گرم) اختلاف معنی‏داری را نشان نداد (شکل 3). از سوی دیگر بیشترین میزان وزن تر بوته در تلفیق کود دامی+ ورمی‏کمپوست با میانگین 07/4 گرم بود که نسبت به کود دامی و ورمی‏کمپوست اختلاف معنی‏داری نشان نداد (شکل 3). به نظر می‏رسد که استفاده از ترکیبات آلی با افزایش رشد ریشه‏ ها باعث افزایش فراهمی آب و عناصر غذایی شده و رشد رویشی گیاه را افزایش داده و باعث تولید بیشتر ماده ی خشک در واحد سطح و در نتیجه افزایش عملکرد بیولوژیک می‏گردد (13). کاوندر و همکاران (15) در بررسی اثرات تغذیه‌ای و زیستی ورمی‌کمپوست بر سورگوم گزارش کردند که ورمی‌کمپوست سبب افزایش قابلیت دسترسی فسفر، پتاسیم و نیتروژن به خصوص فسفر در خاک گردید و وزن بیولوژیکی را افزایش داد. محمدی و همکاران (6) با بررسی اثر تنش خشکی بر به‏لیمو گزارش کردند که که وزن تر بوته با افزایش تنش خشکی، کاهش معنی داری را نسبت به شاهد نشان داد.

وزن خشک بوته

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی و اثر برهمکنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی  بر وزن خشک بوته‏ی به‏لیمو به‏طور معنی‏داری در سطح احتمال یک درصد آماری معنی‏دار بود (جدول 3). در شرایط آبیاری پس از دو و چهار روز، بیشترین وزن خشک بوته‏ی به‏لیمو در تلفیق دامی + ورمی‏کمپوست به‏ترتیب به میزان 0/1 و 92/0 گرم بود (شکل 4). در آبیاری پس از شش روز، کمترین میزان وزن خشک بوته در تیمار شاهد (بدون کود) به میزان 54/0 گرم به‏دست آمد، هر چند که با سطوح مختلف کود دامی و ورمی‏کمپوست اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. هم‏چنین در آبیاری پس از شش و هشت روز، بیشترین وزن خشک بوته در تیمار کود دامی + ورمی‏کمپوست بود. از جمله دلایل تأثیر ورمی‏کمپوست و کود دامی بر افزایش وزن خشک بوته را می‌توان تأثیر مثبت کاربرد این ماده بر خواص فیزیکی خاک دانست که موجب بهبود ساختمان خاک، افزایش خلل و فرج و بهبود تهویه‏ی خاک می‏شود. از سوی دیگر، ورمی‏کمپوست دارای مقادیری مواد غذایی بوده که قابلیت جذب توسط گیاهان را افزایش می‌دهد (12). پاسبان و همکاران (3) افزایش وزن خشک بوته را در اثر استفاده از کود دامی و ورمی‏کمپوست گزارش کردند.

 

 

شکل 4- مقایسه میانگین برهمکنش اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات کود آلی بر وزن خشک بوته ی به‏لیمو

(میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

وزن خشک برگ

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی بر وزن خشک برگ معنی‏دار بود و اثر برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، وزن خشک برگ به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری در سطح احتمال یک درصد آماری تحت تأثیر قرار داد (جدول 3). در شرایط آبیاری پس از دو روز، بیشترین وزن خشک برگ به‏لیمو در کود تلفیق دامی + ورمی‏کمپوست به میزان 83/0 گرم بود. هم‏چنین تیمار شاهد نسبت به ترکیبات دامی و تلفیق کود دامی+ورمی‏کمپوست کاهش معنی‏داری نشان داد (شکل 5). در آبیاری پس از چهار روز، وزن خشک بوته در تیمار تلفیقی کود دامی + ورمی‏کمپوست به میزان 70/0 گرم بود که نسبت به شاهد ( 49/0 گرم) افزایش معنی‏داری را نشان داد؛ اما نسبت به کود دامی و ورمی‏کمپوست اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. در آبیاری پس از شش روز، کمترین میزان وزن خشک بوته در تیمار شاهد (بدون کود) به میزان 33/0 گرم به‏دست آمد، هم‏چنین سطوح مختلف کود دامی با ورمی‏کمپوست اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. هم‏چنین در آبیاری پس از شش و هشت روز بیشترین وزن خشک بوته در تیمار کود دامی + ورمی‏کمپوست به‏دست آمد. محققان گزارش کردند که گیاهان تحت تنش با کاهش دادن سطح و وزن برگ، مانع از دست رفتن آب می‎شوند و در نتیجه برگ‎های گیاهان در این گونه محیط‎ها کوچک‏تر و ضخیم‎تر می‎گردد. با افزایش تنش در محیط رشد، یک نوع خشکی فیزیولوژیک در گیاه ایجاد می‎شود که خود عامل اصلی در جلوگیری از ایجاد فشار تورژسانس در سلول‎های گیاهی و جلوگیری از رشد و تقسیم سلولی است که در نهایت موجب کاهش سطح و وزن برگ در گیاه می‌گردد (29).

 

شکل 5- مقایسه میانگین برهمکنش اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات کود آلی بر وزن خشک برگ به‏لیمو

(میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

محتوای نسبی آب برگ

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی بر محتوای نسبی آب برگ معنی‏دار بود و همچنین برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، محتوای نسبی آب برگ به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری در سطح احتمال یک درصد آماری تحت تأثیر قرار داد (جدول 4). در شرایط آبیاری پس از دو روز، بیشترین محتوای نسبی آب برگ به‏لیمو در تلفیق دامی + ورمی‏کمپوست به میزان 76 درصد بود که با سایر ترکیبات کودی و شاهد تفاوت معنی‏داری نداشت (شکل 6). در آبیاری پس از چهار روز، محتوای نسبی آب برگ در تیمار تلفیقی کود دامی + ورمی‏کمپوست به میزان 74 درصد بود که نسبت به کود دامی و ورمی‏کمپوست (به ترتیب 4/65 و 67 درصد) اختلاف معنی‏داری را نشان نداد؛ اما نسبت به شاهد (6/53 درصد) افزایش معنی‏داری را نشان داد. در آبیاری پس از شش روز، کمترین میزان محتوای نسبی آب برگ در تیمار شاهد (بدون کود) به میزان 7/49 درصد به‏دست آمد، هر چند که با سطوح مختلف کود دامی و ورمی‏کمپوست اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. هم‏چنین در آبیاری پس از هشت روز، بیشترین محتوای نسبی آب برگ در تیمار کود دامی + ورمی‏کمپوست بود. (شکل 6). با افزایش تنش خشکی، ترکیبات کود آلی با حفظ رطوبت کافی، از خشکی بیش از اندازه نیز جلوگیری می‏نمایند و تا حدی سبب حفظ محتوای نسبی آب برگ به‏لیمو شده‏اند. رجایی و همکاران (4) گزارش کردند که استفاده از ترکیبات کود آلی به علت بهبود ساختمان خاک و حفظ آب ثقلی باعث ایجاد محیطی مناسب جهت رشد گیاه گشته و آب قابل دسترس بیشتری را در اختیار گیاه قرار داده و در نتیجه سبب افزایش محتوای نسبی آب برگ می‏گردد. به نظر می‌رسد که اندازه‌ی ذرات ترکیبات آلی خاک در حفظ رطوبت خاک اهمیت به سزایی دارد و هرچه اندازه‌ی ذرات ریزتر باشد، رطوبت خاک بهتر حفظ می‏شود. پژوهشگران دیگری هم نتایج مشابهی برای بهبود وضعیت محتوای نسبی آب برگ و توانایی بیشتر در جذب آب را در شرایط استفاده از ترکیبات کود آلی و زیستی گزارش کرده‏اند (10).

جدول 4- نتایج تجزیه واریانس میانگین مربعات صفات فیزیولوژیکی در گیاه به‏لیمو

منابع تغییرات

درجه

آزادی

محتوای نسبی آب برگ

شاخص کلروفیل برگ

نشت یونی

مالون‌دی‌آلدهید

آبیاری

3

** 2/1280

** 7/155

** 3/188

* 6/11

کود

3

** 1/675

** 4/165

** 6/73

ns 1/7

آبیاری × کود

9

** 1/399

ns9/66

* 4/56

ns 22/4

خطای آزمایشی

32

80/44

99/37

28/22

11/5

درصد ضریب تغییرات

_

11

3/17

7/14

8/23

ns، * و ** به ترتیب غیر معنی­دار و معنی­دار در سطح احتمال پنج درصد و یک درصد می­باشد.

 

 

شکل 6- مقایسه میانگین برهم‏کنش اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی بر محتوای نسبی آب برگ به‏لیمو

میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند.

 

شاخص کلروفیل برگ

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی بر شاخص کلروفیل برگ معنی‏دار بود، اما اثر برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، نتوانست شاخص کلروفیل برگ به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری تحت تأثیر قرار دهد (جدول 4). در سطوح مختلف دور آبیاری، بیشترین شاخص کلروفیل برگ به‏لیمو در آبیاری پس از دو روز  به میزان 3/39 بود که با آبیاری پس از چهار و شش روز تفاوت معنی‏داری نداشت و کمترین کمترین میزان شاخص کلروفیل برگ در آبیاری پس از هشت روز به میزان 2/31 بود (شکل 7). در آبیاری پس از شش روز، شاخص کلروفیل برگ در به‏لیمو با میانگین 1/34 مشاهده شد که نسبت به آبیاری پس از هشت روز (با میانگین 2/31) اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. اثر ترکیبات مختلف کود آلی بر شاخص کلروفیل برگ به‏لیمو نشان داد که کمترین میزان شاخص کلروفیل برگ در تیمار شاهد (بدون کود) به میانگین 7/30 به‏دست آمد، هر چند که با کود ورمی‏کمپوست (با میانگین 6/34) اختلاف معنی‏داری را نشان نداد (شکل 7). هم‏چنین میزان شاخص کلروفیل برگ در تلفیق کود دامی+ ورمی‏کمپوست با میانگین 2/38 بود که نسبت به کود دامی و ورمی‏کمپوست از لحاظ آماری فاقد اختلاف معنی‏داری بود. سالکو و همکاران (32) نیز افزایش محتوای کلروفیل را در تیمار ورمی‌کمپوست گزارش کردند. مقدار کلروفیل و رنگ‏دانه‏های فتوسنتزی از مهمترین عوامل موثر در ظرفیت فتوسنتزی گیاهان هستند، زیرا به‏طور مستقیم بر سرعت و مقدار فتوسنتز و در نهایت تولید زیست توده موثر هستند. حسین‏زاده و همکاران (21) گزارش کردند که با افزایش فعالیت کربوکسیلازی روبیسکو و غلظت نیتروژن برگ، کلروفیل برگ افزایش می‏یابد. پس بنابراین ورمی‌کمپوست و کودهای زیستی با آزادسازی عناصر به ویژه نیتروژن، سبب سنتز بیشتر کلروفیل می‏شود.

   

شکل 7- مقایسه میانگین اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات کود آلی بر شاخص کلروفیل به‏لیمو

(میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

نشت یونی

اثر دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی و همچنین برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، نشت یونی برگ به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری در سطح احتمال یک درصد تحت تأثیر قرار داد (جدول 4). در شرایط آبیاری پس از دو روز، بیشترین نشت یونی برگ به‏لیمو در شاهد به میزان 30 درصد بود، هرچند که با سطوح مختلف ترکیبات کود آلی اختلاف معنی‏داری مشاهده نگردید (شکل 8). در آبیاری پس از چهار روز، کمترین نشت یونی برگ در تیمار کود ورمی‏کمپوست به میزان 5/27 درصد بود که نسبت به سطوح شاهد و ترکیبات مختلف کود آلی اختلاف معنی‏داری را نشان نداد. هم‏چنین در آبیاری پس از شش روز، کمترین نشت یونی در تیمار ورمی‏کمپوست+دامی با میانگین 4/31 درصد بود که با شاهد اختلاف معنی‏داری داشت. در آبیاری پس از هشت روز، نشت یونی برگ در شاهد در مقایسه با تیمار کود دامی، ورمی‏کمپوست و تلفیق آنها از لحاظ آماری اختلاف معنی‏داری مشاهده نگردید. افزایش دور آبیاری سبب افزایش نشت یونی در گیاه به‏لیمو گردیده است (شکل 8). عطارزاده و همکاران (10) گزارش کردند که تنش خشکی سبب تأثیر نامطلوبی بر محتوای نسبی آب برگ و همچنین افزایش نشت یونی می‏گردد. خسارت طولانی مدت تنش شامل ممانعت از سنتز پروتئین محلول برگ و تغییر در سیالیت ساختارهای سلولی و از بین رفتن غشا می‏شود. این خسارت، منجر به ممانعت از تولید مواد فتوسنتزی و در نهایت باعث کاهش رشد می‏گردد (18)، اما ترکیبات کود آلی تا حدودی توانسته سبب ممانعت از افزایش اثرات منفی تنش خشکی توسط گیاه به‏لیمو شود.

 

شکل 8- مقایسه میانگین برهمکنش اثر سطوح دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی بر نشت یونی به‏لیمو (میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 

غلظت مالون‌دی‌آلدهید

اثر دور آبیاری بر مقادیر مالون‌دی‌آلدهید برگ در سطح احتمال پنج درصد معنی‏دار بود و اثر ترکیبات مختلف کود آلی و اثر برهم‏کنش دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی، نتوانست مالون‌دی‌آلدهید برگ به‏لیمو را به‏طور معنی‏داری تحت تأثیر قرار دهد (جدول 4). در سطوح مختلف دور آبیاری، بیشترین مالون‌دی‌آلدهید به‏لیمو در آبیاری پس از هشت روز با میانگین 5/10 میکرومول بر گرم وزن تر برگ و کمترین مالون‌دی‌آلدهید برگ به‏لیمو در آبیاری پس از دو روز به میزان 4/8 میکرومول بر گرم وزن تر برگ بود (شکل 9). در آبیاری پس از شش روز، مالون‌دی‌آلدهید در به‏لیمو نسبت به آبیاری پس از هشت و چهار روز اختلاف معنی‏داری را نشان نداد (شکل 9).

   

شکل 9- مقایسه میانگین اثر سطوح مختلف دور آبیاری و ترکیبات مختلف کود آلی بر مالون دی آلدهید به‏لیمو (میانگین‏های دارای حروف مشترک در هر ستون اختلاف معنی‏داری با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد ندارند).

 


 

اثر ترکیبات مختلف کود آلی بر مالون‌دی‌آلدهید به‏لیمو نشان داد که اگرچه بیشترین میزان مالون‌دی‌آلدهید در تیمار شاهد (بدون کود) با میانگین 6/10 میکرومول بر گرم وزن تر برگ به‏دست آمد، اما از لحاظ آماری با سطوح دیگر ترکیبات آلی فاقد اختلاف معنی‏داری بود. در شرایط تنش، یکی از اولین بخش‌های گیاهی که آسیب می‌بیند غشا سلولی است که در اثر آن، تراوایی غشای سلولی افزایش می‌یابد و باعث می‏شود ترکیبات موجود در داخل سلول به سمت بیرون از سلول نشت کنند (26). افزایش نشت‌پذیری غشاهای زیستی و آسیب به غشاهای سلولی در تنش‌های مختلف محیطی به دلیل افزایش پراکسیداسیون لیپیدها می‏باشد (33). تنش خشکی می‏تواند منجر به تولید گونه‏های اکسیژن فعال شده که ممکن است باعث آسیب سلولی گردد، اما ترکیبات زیستی و آلی با بهبود شرایط خاک سبب جذب بهتر عناصر غذایی و آب شده که سبب محافظت از ساختار غشا در شرایط تنش می‏گردد (10).

 

نتیجهگیری نهایی

نتایج این پژوهش نشان داد که به‏لیمو تا حدودی توانسته تنش خشکی را تحمل نماید، اما تأثیر منفی دور آبیاری با افزایش آن شدت بیشتری پیدا کرده است که در نهایت باعث کاهش رشد رویشی آن گردید. هم‏چنین تأثیر مثبت استفاده از ورمی‏کمپوست و کود دامی چه به‏صورت تلفیقی و چه به‏صورت مجزا سبب افزایش رشد و بهبود خصوصیات فیزیولوژیکی و رویشی به‏لیمو شده است. به نظر می‏رسد ترکیبات کود آلی با حفظ رطوبت خاک، تا حدی سبب حفظ محتوای نسبی آب برگ به‏لیمو شده است. همچنین حضور ماده آلی با بهبود ساختار خاک و حفظ رطوبت تا حدودی سبب بهبود شرایط رشد شده که در نتیجه گیاه کمتر آسیب دیده است. در نهایت در شرایط تنش خشکی تیمار تلفیقی کود دامی + کود ورمی‏کمپوست توصیه می‏گردد.

 

منابع

  1. اصغری، م.، یوسفی راد، م.، و معصومی زواریان، ا. 1396. بررسی اثرات کودهای آلی کمپوست و ورمی کمپوست بر روی صفات کمی و کیفی گیاه دارویی به لیمو. مجله گیاهان دارویی. 16(62): 71-63.
  2. امیدبیگی، ر، 1379. رهیافتهای تولید و فرآوری گیاهان دارویی، انتشارات آستام قدس رضوی، جلد سوم، 397 صفحه.
  3. پاسبان، ف.، بلوچی، ح.، یدوی، ع.، صالحی، ا.، و عطارزاده م. 1394. نقش کودهای زیستی و آلی در عملکرد کمی و کیفی سویا (. Glycine max L) رقم ویلیامز. مجله دانش کشاورزی و تولید پایدار. 25(3): 149-137.
  4. رجایی، م.، عطارزاده، م.، موسوی، س. ح.، و عطارزاده، م. 1394. استفاده از کمپوست شیرین‏بیان (Glycyrizha glabra) در کاهش اثر تنش آبی در خیار گلخانه‏ای. مجله دانش کشاورزی و تولید پایدار. 25(3): 90-79.
  5. عبادی، م. ت.، عزیزی، م.، سفیدکن، ف.، و احمدی، ن. 1395. بررسی تأثیر کودهای آلی و شیمیایی بر عملکرد برگ، درصد و اجزای اسانس به لیمو (Lippia citriodora Kunth). مجله علوم باغبانی. 30 (2): 302-293.
  6. محمدی، ع.، ابراهیم زاده، ح.، هادیان، ج.، و میرمعصومی، م. 1394. واکاوی اثر تنش خشکی بر برخی پارامترهای فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی گیاه به لیمو Lippia citriodora. مجله پژوهشهای گیاهی. 29(4):  628-617.
    1. Abdul Jaleel, C., Manivannan, P., Wahid, A., Farooq, M., Somasundaram, R. and Panneerselvam, R, 2009. Drought stress in plants: a review on morphological characteristics and pigments composition. International Journal of Agriculture and Biology. 11: 100-105.
    2. Arancon, N., Edwards, C.A., Bierman, P., Welch, C. and Metzger, J.D. 2004. Influences of vermicomposts on field strawberries: 1. Effects on growth and yields. Bioresource Technology. 93: 145-153.
    3. Ashraf, M. and Orooj, A. 2006. Salt stress effects on growth, ion accumulation and seed oil concentration in an arid zone traditional medicinal plant ajwain (Trachyspermum ammi L.). Journal of Arid Environments. 64: 209-220.
    4. Attarzadeh, M., Balouchi, H., Rajaie, M., Movahhedi Dehnavi, M. and Salehi, A. 2019. Growth and nutrient content of Echinacea purpurea as affected by the combination of phosphorus with arbuscular mycorrhizal fungus and Pseudomonas florescent bacterium under different irrigation regimes. Journal of Environmental Management. 231: 182-88.
    5. Barea, J. M., Pozo, M. J., Azcon, R. and Azcon-Aguilar, C. 2005. Microbial co-operation in the rhizosphere. Journal of  Experimental Botany. 56: 1761-1778.
    6. Bartal, A., Yermiyahu, U., Beraud, J., Keinan, M., Rosenberg, R., Zohar, D.V. and Fine, P, 2004. Nitroen, phosphorus, and potassium uptake by wheat and their distribution in soil following successive, annual compost applications. Environmental Quality. 33: 1855-1865.
    7. Bauma, C., El-Tohamy, W. and Gruda, N. 2015. Increasing the productivity and product quality of vegetable crops using arbuscular mycorrhizal fungi: A review. Scientia Horticulturae. 187: 131-141.
    8. Carnat, A., Carnat, A.P., Fraisse, D. and Lamaison, J.L. 1999. The aromatic and polyphenolic composition of lemon verbena tea. Fitoterapia, 70: 44-49.
    9. Cavender ND, Atiye RM and Knee M. 2003. Vermicompost stimulates mycorrhizal colonization of roots of Sorghum bicolor at the expense of plant growth. Pedobiologia. 47: 85-89.
    10. Ebhin Masto, R., Chhonkar, P K., Singh, D. and Patra, A.K. 2006. Changes in soil biological and biochemical characteristics in a long-term field trial on a sub-tropical incept soil. Soil Biology and Biochemistry. 38: 1577-1582.
    11. Green, C.H., Foster, C., Cardon, G.E., Butters, G.L., Brick, M. and Ogg, B. 2004. Water release from cross-linked polyacrylamide. Colorado State University, Ft. Collins, CO, 7: 252-260.
    12. Gur, A., Demirel, U., Ozden, M., Kahraman, A. and Copur, O. 2010. Diurnal gradual heat stress affects antioxidant enzymes, proline accumulation and some physiological components in cotton (Gossypium hirsutum L.). African Journal of Biotechnology. 9(7): 1008-1015.
    13. Han, H.S. and Lee, K.D. 2005. Plant Growth Promoting Rhizobacteria Effect on Antioxidant Status, Photosynthesis, Mineral Uptake and Growth of Lettuce under Soil Salinity. Research Journal of Agriculture and Biological Sciences. 1: 210-215.
    14. Heath, R.L. and Packer, L. 1968. Photo peroxidation in isolated chloroplast kinetics and stoichiometry of fatty acid peroxidation. Biochemistry and Biophysics. 125: 189-198.
    15. Hosseinzadeh, S.R., Amiri, H. and Ismaili, A. 2016. Effect of vermicompost fertilizer on photosynthetic characteristics of chickpea (Cicer arietinum L.) under drought stress. Photosynthetica. 54(1): 87-92.
    16. Hussein, M.S., ELSherbeny, M., Khalil Naguib, N.Y. and Aly, S.M. 2006. Growth characters and chemical constituents of Dracocephalum moldavica L. plant in relation to compost fertilizer and planting distance. Scientia Horticulturae. 108(3): 322 – 331.
    17. Jat, R. S. and Ahlawat, I .P. S. 2004. Effect of vermicompost, biofertilizer and phosphorus on growth, yield and nutrient uptake by gram (Cicer arietinum) and their residual effect on fodder maize (Zea mays). Indian Journal of Agriculture Science. 74 (7): 359-361.
    18. Kiafar, R., Akbarzadeh, M. and Mahboub Khommami, A. 2013. Investigation of the effect of some organic fertilizers on the oil of lemon verbena (Lippia citriodora L.) and its antibacterial effects. International Journal of Farming and Allied Sciences. 2 (20): 866-871.
    19. Kuo, S., Ortiz Escobar, M. E., Hue, N.V. and Hummel, R.L. 2004. Composting and compost utilization for agronomic and container crops. In: Pandalai (Ed.). Recent Research Development and Environmental Biology. 1(2): 451-513.
    20. Liu, X. and Huang, B. 2000. Heat stress injury in relation to membrane lipid peroxidation in creeping bentgrass. Crop Science. 40: 503–510.
    21. Lucy, M., Reed,E. and Glick, B.R. 2004. Applications of free living plant growth-promoting rhizobacteria. Antonie van leeuwenhoek. 86(1): 1-25.
    22. Mkhabela, T. S. 2006. Areview of the use of manure in small-scale crop production system in South Africathin. Journal of Plant Nutrition. 29: 1157-1158.
    23. Mudrik, V., Kosobrukhov, A., Knyazeva, I. and Pigulevskaya, T. 2002. Changes in the photosynthetic characteristics of plantago major plants caused by soil drought stress. Plant Growth Regulation. 40: 1–6.
    24. Reddy, A.R., Chiatanya, K.V. and Vivekanandan, M. 2004. Drought induced responses of photosynthesis and antioxidant metabolism in higher plants. Journal of Plant Physiology. 161: 1189-1202.
    25. Sairam, R. K., Dharmar, K., Chinnusamy, V. and Meena, R. C. 2009. Water logging-induced increase in sugar mobilization, fermentation, and related gene expression in the roots of mug bean (Vigna radiata). Journal of Plant Physiology. 6: 602-616.
    26. Sallaku, G., Babaj, I.,Kaciu,S. andBalliu, A.2009. The influence of vermicompost on plant growth characteristics of cucumber (Cucumissativus L.) seedlings under saline conditions. Food Agriculture and Environment.7: 869-872.
    27. Wahid, A. 2007. Physiological implications of metabolites biosynthesis in net assimilation and heat stress tolerance of sugarcane (Saccharum officinarum) sprouts. Journal of Plant Research. 120: 219–228.
    28. Weatherely, P E. 1950. Studies in water relation on cotton plants, the field measurement of water deficit in leaves. New Phytologist. 49: 81- 87.
    29. Widiastuti, N., Wu, H., Ang, M. and Zhang, D.K. 2008. The potential application of natural zeolite for grey water treatment. Desalination Journal. 218: 271-280.
    30. Zaller, J.G. 2007. Vermicompost as a substitute for peat in potting media: Effects on germination, biomass allocation, yields and fruit quality of three tomato varieties. Scientica Horticulturae. 112(2):191-199.